Kiến thức nhiếp ảnh: Bố cục tạo hình trong ảnh

10:1407/04/2012

Bố cục ảnh là sự sắp xếp, bố trí những yếu tố tạo hình trên một không gian nhất định của mặt phẳng hai chiều với một sự hợp lý, thống nhất các yếu tố tạo thành bức ảnh mà chủ thể của bức ảnh nằm ở điểm mạnh, đường mạnh hay vùng mạnh.

 

Cùng với nghệ thuật chiếu sáng, bố cục hợp lý sẽ làm nổi bật chủ thể, nội dung tác phẩm, làm tăng giá trị thẩm mỹ. Ý tưởng về bố cục được hình thành từ xa xưa. Đối với nghệ thuật tạo hình nền văn minh Hy Lạp – La Mã cổ đại đã rất chú trọng đến các nguyên tắc của bố cục.

Trong các thời kỳ phát triển của nghệ thuật tạo hình, các nguyên tắc bố cục càng được coi trọng và nhiều khi trở thành giáo điều, kinh viện. Ngày nay, quan điểm của các nhà tạo hình đối với vấn đề bố cục có phần thông thoáng hơn, cở mở hơn. Họ coi bố cục là sự hài hòa của các đường nét, điểm, các khối hình, mầu sắc… Và từ những nguyên tắc cơ bản của bố cục, họ tìm cách mở rộng nhằm phục vụ cho ý đồ sáng tạo của tác giả.

kien-thuc-nhiep-anh, kien thuc nhiep anh, manh thuong, manh-thuong, nhiep anh, bo cuc, tao hinh, bo cuc anh, bố cục, bố cục ảnh, nhiếp ảnh, kiến thức nhiếp ảnh
Ba yếu tố để cấu thành một tác phẩm ảnh là hình khối, đường nét và mầu sắc (ảnh: N.H)

Trong thời hiện đại, một tác phẩm ảnh có bố cục hợp lý, chặt chẽ sẽ được đông dảo người yêu thích nghệ thuật chấp nhận. Ba yếu tố để cấu thành một tác phẩm ảnh là hình khối, đường nét và mầu sắc. Ba yếu tố này là một khối thống nhất không tách rời nhau. Mỗi vật thể là một khối với mầu sắc đậm nhạt khác nhau, tùy theo cường độ ánh sáng và hướng chiếu sáng.Và tùy theo hình thái tự nhiên của vật chụp sẽ tạo ra đường viền có thể là đường cong, đường chéo, ngang, dọc, tròn, lượn sóng, song song, phân kỳ hay hội tụ… Trong đó đường cong luôn luôn mang đến cho người xem cảm giác sống động, êm dịu, uyển chuyển. Những hình khối thẳng đứng, song song tạo nên một sự mạnh mẽ, dứt khoát, kiên quyết…

Điều quan trọng là người chụp phải xác định cho được chủ thể của tác phẩm trước khi bấm máy, để từ đó đặt chủ thể vào điểm mạnh, đường mạnh, hoặc vùng mạnh, nhằm là nổi bật chủ thể bức ảnh.

Sau khi đã xác định được chủ thể, cần bỏ đi những yếu tố, chi tiết rườm rà không cần thiết, làm loãng nội dung bức ảnh, làm phân tán sự chú ý của người xem. Bên cạnh đường nét, hình khối hợp lý, mầu sắc của tác phẩm cũng ảnh hưởng lớn đến chủ thể. Bởi mầu sắc hài hòa tạo cảm giác thanh thoát, thư thái, dịu dàng.

Bố cục tạo hình có nhiều dạng rất phong phú. Tuy vậy, nó cũng có những quy tắc nhất định. Nhưng rõ ràng với sự sáng tạo của người cầm máy, bố cục không còn là “khuôn vàng thước ngọc”, là cái khuôn đúc ra hàng loạt “sản phẩm” giống nhau. Đó không còn là nghệ thuật. Nghệ thuật là sự sáng tạo, không rập khuôn. Nhưng muốn sáng tạo người cầm máy phải nắm chắc các nguyên tắc cơ bản của bố cục, để từ đó tìm lối “phá cách”một cách sáng tạo mà vẫn giữ được luật bố cục.

Bố cục luôn luôn thay đổi theo ý tưởng của tác giả thể hiện ở góc độ chụp. điểm nhìn. Dưới đây là một số bố cục trên mặt phẳng hai chiều, thường được các nhà nhiếp ảnh áp dụng:

Bố cục đứng

kien-thuc-nhiep-anh, kien thuc nhiep anh, manh thuong, manh-thuong, nhiep anh, bo cuc, tao hinh, bo cuc anh, bố cục, bố cục ảnh, nhiếp ảnh, kiến thức nhiếp ảnh
Bố cục đứng tạo cảm giác thăng bằng, vững chắc (ảnh:N.H)

Cũng như hội họa, nhiếp ảnh sử dụng yếu tố thăng bằng để bố cục tác phẩm. Bố cục theo chiều đứng của khung ngắm, các hình khối đường nét, các chi tiết của vật chụp được xếp theo chiều đứng, đúng theo luật tự nhiên. Bố cục đứng thường dùng thể hiện các công trình kiến trúc cao, hay chụp chân dung cả người hay 2/3. Không dùng bố cục đứng để chụp toàn cảnh có không gian rộng, ở khoảng cách xa và ở góc độ cao…

Bố cục ngang

Chụp với bố cục ngang, vật chụp xếp theo chiều ngang của khung ngắm. Khi bố cục theo chiều ngang các điểm, đường nét, hình khối mảng mầu… được rải ra theo chiều ngang. Bố cục ngang cần cho khi chụp toàn cảnh ở những độ cao sẽ tạo ra cảm giác không gian thoáng rộng, tạo ra các lớp xa gần, đậm nhạt khác nhau.

Đối với bố cục ngang, nên tránh để đường chân trời cắt đôi bức ảnh. Tốt nhất nên để đường chân trời ở 1/3 phía trên bức ảnh.

Bố cục song song

Bố cục song song chính là lợi dụng dáng song song của vật chụp, như các tòa nhà cao ốc nằm cạnh nhau, những cột đèn điện, những rừng cọ, hàng cau, đoàn quân đi…

Để tạo nên sự hài hòa , sinh động không đơn điệu, giữa các hình khối, đường nét song song ấy ta tận dụng điểm những vật thể thấp nhỏ khác nhau được rải ra theo chiều ngang, sẽ tạo nên một nhịp điệu vui mắt, cho ta một bố cục hài hòa, vừa làm nổi bật chủ thể (có sự so sánh thấp cao).

Bố cục chéo (xiên)

Một đường chéo hay một đường cong nếu xuất phát từ một góc của bức ảnh (hình chữ nhật hay hình vuông) đến 1/3 của cạnh đối diện, hoặc từ 1/3 cạnh này đến 1/3 cạnh kia ta có một bố cục chéo là đường thẳng chéo hay đường cong chéo.

Bố cục nhịp điệu

Các cảnh vật xung quanh tạo cho ta cảm giác nhịp điệu, như những bậc ta-luy cạnh các con đường trên sườn núi, những cánh ruộng bậc thang, những đợt sóng vỗ bờ, những nhịp chèo của những tay đua thuyền Ngo trong các ngày hội của dân tộc Khơ Me. Bố cục nhịp điệu ở những trường hợp vật chụp có nhiều chi tiết liên quan với nhau một cách có nhịp điệu tạo nên sự chặt chẽ bên trong và hài hòa về cấu trúc bên ngoài.

Cảnh vật luôn luôn có sẵn, điều quan trọng là nhà nhiếp ảnh nhận ra được cái đẹp đó và nên chọn vị trí nào để tạo được nhịp điệu mang tính thẩm mỹ nhất. Bố cục nhịp điệu của bức ảnh đem đến cho người xem cảm giác dịu dàng, uyển chuyển không thô cứng. Ưu điểm của bố cục nhịp điệu là không rối, ít chi tiết thừa. Với bố cục nhịp điệu ta có cảm giác chủ thể không đứng yên mà luôn luôn vận động nhịp nhàng.

Đối với nghệ thuật nhiếp ảnh, bố cục nhịp điệu mang tính độc đáo, đầy quyến rũ. Bố cục nhịp điệu không phải bản thân tác giả tạo ra, mà là khả năng cảm nhận của tác giả. Khả năng cảm nhận này hết sức quan trọng đối với nhà nhiếp ảnh.

Bố cục hội tụ

Bố cục hội tụ là sự hội tụ các điểm, đường nét, hình khối vào một điểm nào đó trên mặt phẳng ảnh, có sức biểu hiện cao nhất, thu hút được sự chú ý của người xem. Điều quan trọng là đưa điểm hội tụ vào vị trí nào hợp lý nhất, để có sức thu hút nhất, đẹp nhất. Nếu đưa vào vị trí không hợp lý hoặc nằm ngoài điểm mạnh, đường mạnh hay vùng mạnh, sẽ phá vở bố cục ảnh, làm phân tán thị giác của người xem.

Bố cục cân đối

kien-thuc-nhiep-anh, kien thuc nhiep anh, manh thuong, manh-thuong, nhiep anh, bo cuc, tao hinh, bo cuc anh, bố cục, bố cục ảnh, nhiếp ảnh, kiến thức nhiếp ảnh
Bóng cây và cảnh vật đối xứng qua mặt nước mang đến hình ảnh lạ mắt (ảnh:N.H)

Đối xứng thường là kết cấu cơ bản của tuyệt đại đa số cảnh vật, thí dụ: người có hai mắt, hai tay, hai chân đối xứng với nhau… Sự đối xứng nào cũng qua một trục, các hình khối đối xứng qua trục đó theo trục đứng, ngang hay chéo.

Bố cục cân đối còn gọi là bố cục đối xứng là một loại bố cục cổ điển nhất, chia không gian ảnh làm hai phần tương đương nhau, theo đường thẳng đứng hoặc đường thẳng ngang, đường chéo hoặc đường cong. Bố cục đối xứng thường thấy trong kiến trúc cổ Việt Nam. Thí dụ kiến trúc cổ Văn Miếu- Quốc Tử Giám. Ở đây, tất cả các công trình đều đối xứng qua trục đường đi từ cổng vào đến Bái đường. Nhìn bố cục kiến trúc Văn Miếu- Quốc Tử Giám ta thấy một sự đăng đối vững chắc, hoàn chỉnh, uy nghi. Vì vậy bố cục đối xứng tạo nên cảm giác trang nghiêm. Đối với ảnh, bố cục đối xứng nếu xử lý không tốt rất dễ tạo ra sự cứng nhắc, đơn điệu. Đây là một loại bố cục dễ chụp nhưng rất khó đẹp, sức cảm thụ thẩm mỹ không cao, nếu không có kinh nghiệm thể hiện. Loại bố cục cân đối thường dùng thể hiện các công trình kiến trúc tôn giáo, tượng đài…

Bố cục tròn

Ném một hòn đá xuống hồ nước, tạo nên những làn sóng tròn lan rộng dần cách đều tâm điểm (nơi hòn đá ném xuống). Cánh của một đóa hoa hồng, hay hoa hướng dương…các cánh của nó được sắp xếp theo hình tròn xung quanh nhị hoa ở giữa. Lợi dụng quy luật này các nhà nhiếp ảnh tận dụng để tạo hình, phối cảnh cho bức ảnh. Một mặt hồ phẳng lặng như gương, gây cảm giác đơn điệu, ném một hòn đá xuống tạo những làn sóng tròn, gây cảm giác thi vị hơn.

Nếu bố cục đối xứng, nhịp điệu, thẳng đứng… mang tính cân bằng, nghiêm trang thì bố cục tròn có sức hấp dẫn lạ thường, bởi lực hút vào tâm và sự lan tỏa… Bố cục tròn cho ta cảm giác mềm mại, quyến rũ, đáng yêu…

Đường mạnh, điểm mạnh, vùng mạnh

kien-thuc-nhiep-anh, kien thuc nhiep anh, manh thuong, manh-thuong, nhiep anh, bo cuc, tao hinh, bo cuc anh, bố cục, bố cục ảnh, nhiếp ảnh, kiến thức nhiếp ảnh
Đường mạnh, điểm mạnh, vùng mạnh được minh họa bằng các đường thẳng màu xanh lam (ảnh: N.H)

Đường mạnh, điểm mạnh, vùng mạnh là nơi tập trung chủ thể của bức ảnh:

- Đường thẳng đứng, đường ngang: Thông thường giới hạn không gian của một bức ảnh là hình chữ nhật hay hình vuông, được chia thành 3 phần bằng nhau. Từ đó ta kẻ các đường song song với các cạnh của bức ảnh sẽ tạo ra các đường mạnh:

- Hai đường song song với cạnh ngang, hai đường song song với cạnh đứng, giao điểm của các đường mạnh cho ta 4 điểm mạnh. Khi bố cục ảnh (qua khung ngắm) cố gắng đưa chủ thể bức ảnh vào đúng hoặc gần đường mạnh, điểm mạnh hay vùng mạnh. Ở những vị trí đường mạnh, điểm mạnh, vùng mạnh tạo nên sự chú ý của người xem đối với chủ thể của bức ảnh.

- Nối hai điểm một, trên hai đường ngang giao nhau với hai đường thẳng đứng tạo nên hai vùng mạnh nằm ngang.

- Nối hai điểm một, nằm trên hai đường thẳng đứng giao nhau với hai đường ngang, ta có hai vùng mạnh thẳng đứng.

Vùng tựa

Nằm tại bốn góc của bức ảnh. Vùng tựa tạo nên chiều sâu bức ảnh, làm cho bố cục bức ảnh chặt chẽ hơn. Muốn tạo nên vùng tựa ta có thể dùng tiền cảnh ở trên hoặc dưới bức ảnh.

Mạnh Thường




Bình luận mới