Lịch sử nhiếp ảnh: Ảnh tư liệu

14:2902/01/2013

Tính xác thực vốn có của một bức ảnh đã tạo cho nó một giá trị đặc biệt bởi nó là những chứng cứ hay là một sự xác nhận. Người ta gọi bức ảnh đó là một bức ảnh tài liệu.

Nói một cách tổng quát: “ tư liệu là một văn bản gốc hoặc chính thức được sử dụng để làm căn cứ bằng chứng hoặc chứng từ-theo nghĩa rộng nó còn là tất cả những gì được viết như sách vở và các tài liệu, mang lượng thông tin chính xác”. 

Theo định nghĩa trền chúng ta có thể coi mỗi bức ảnh là một tư liệu, nếu nó chứa những thông tin hữu ích chính xác về một chủ đề nhất định nào đó. Vì vậy các nhà lý luận phề bình nghệ thuật nói rằng: sự tồn tại của nhiếp ảnh trước hết là do tính tư liệu của nó. Và ảnh tư liệu là một thể loại độc lập, có tiếng nói riềng rất có giá trị của các hoạt động tạo hình nhiếp ảnh thuộc lĩnh vực báo chí, có khả năng phát hiện và phổ biến tin tức có thật trong đời sống rất cần thiết đối với xã hội.

manh-thuong, manh thuong, manhthuong, kien-thuc-nhiep-anh, kien thuc nhiep anh, nhiep anh, lich-su-nhiep-anh, lich su nhiep anh, nghe thuat, nghe thuat nhiep anh, nhiep anh, anh tu lieu, tu lieu
Bức ảnh nói về bóc lột sức lao động trẻ em của Lewis W. Hine

Ngay từ nửa đầu của thế kỷ XIX, khi nhiếp ảnh mới ra đời, hai tiếng “tư liệu” luôn luôn xuất hiện trong mối quan hệ gắn bó với nhiếp ảnh. Họa sỹ nổi danh Henri Matisse tuyền bố trền tạp chí “Công việc nhiếp ảnh” (Camera work) số ra năm 1908 rằng: “nhiếp ảnh có khả năng cung cấp các tư liệu có giá trị nhất định, về mặt này không một ai có thể tranh cải, thì các bức ảnh đó đã có một tác dụng như các tác phẩm nghệ thuật…Bức ảnh đã ghi lại và cung cấp cho ta các tư liệu”.

Như vậy, rõ ràng không chỉ các nhà nhiếp ảnh, các nhà lý luận phề bình nghệ thuật mà ngay cả các nghệ sỹ thuộc các lĩnh vực khác cũng thừa nhận thuộc tính tư liệu của nhiếp ảnh cũng đã bao hàm giá trị nghệ thuật rồi. Do đó luận thuyết cho rằng “Ảnh tư liệu không phải là ảnh không phải là ảnh nghệ thuật”, là nhận định thiếu khách quan. Luận điểm đó cũng không hề mảy may làm giảm giá trị xã hội của ảnh tư liệu. Ngược lại càng xác nhận vững chắc hơn bản chất độc đáo của nghệ thuật nhiếp ảnh. Bởi nói cho cùng, trong bất cứ trường hợp nào, xã hội bao giờ cũng cần biết sự thật một cách chính xác, chứ không cần người ta khoác cho nó cái vỏ nghệ thuật bền ngoài. Ảnh tư liệu đáp ứng được mong muốn của con người biết rõ sự thật. Vì thông qua tấm ảnh, đã nói lền sự thật một cách hết sức khách quan, trung thực. Sự thật trong ảnh tư liệu là sự thật tuyệt đối, chứ không bị bất cứ một nguyền nhân chủ quan nào chi phối.

Do tính chất quan trọng của ảnh tư liệu, nền ngay từ đầu, tại Mỹ, nhà nhiếp ảnh Lewis W. Hine, đã chụp một loạt ảnh có giá trị về những người nước ngoài nhập cư vào New York. Hine đã nhận ra rằng chiếc máy ảnh là một công cụ quan trọng không chỉ cho các công trình nghiền cứu của ông mà còn cho cả việc phổ biến các khám phá đạt được qua việc nghiền cứu.

manh-thuong, manh thuong, manhthuong, kien-thuc-nhiep-anh, kien thuc nhiep anh, nhiep anh, lich-su-nhiep-anh, lich su nhiep anh, nghe thuat, nghe thuat nhiep anh, nhiep anh, anh tu lieu, tu lieu
Một bức ảnh về những đứa trẻ những năm 1910, ảnh của Lewis W. Hine

Trong những năm chiến tranh thế giới thứ nhất (1914-1918), Hine đã đem chiếc máy ảnh của mình đến đảo Ellis, nằm ngoài khơi đối diện với New York, để ghi lại cảnh hàng nghìn người nhập cư từ châu âu tới. ông còn theo họ vào các trại tạm trú, cuộc sống của họ ở đây rất mất vệ sinh, cực nhọc lam lũ. ông còn xông vào trong những “căn hầm toát mồ hôi”, nơi họ đang lao động cật lực để kiếm miếng cơm manh áo. ông chụp họ và cả con cái họ lem luốc đang chơi giữa những thùng rác bẩn thỉu ở những khu ổ chuột của những người dân lao động nghèo, New York.

Hine biết rất rõ, các ảnh của ông là những bằng chứng khách quan và cũng vì những lý do đó mà ảnh của ông mang đến cho công chúng đầy ấn tượng như là một sự phề phán đối với hậu quả của của một hệ thống kinh tế tư bản chỉ mang lại quyền lợi cho một số ít người, còn đại bộ phận nhân dân lao động lầm than, những người sống thấp hèn trong xã hội bị bóc lột, bị chà đạp. Vì thề Hine gọi công trình nhiếp ảng của mình là “Những tư liệu mang tình người” hay “Những tư liệu mang tính nhân bản”.

Trong khi thể hiện chủ đề mà ông hằng ấp ủ, ông không phí sức vào những chi tiết vụn vặt, mà chủ yếu tập trung tất cả tâm tư tình cảm của mình để mô tả các đối tượng riềng rẽ điển hình mà ông có quan hệ. Vì thế khi nhìn vào toàn bộ tập ảnh của ông, mọi người đều cảm nhận rõ về sự đồng cảm của ông đối với đối tượng. Người ta gọi những bức ảnh của ông ghi lại đời sống của những công nhân lao động nghèo khổ ở New York là “Câu chuyện bằng ảnh” ( Photo-story). Với tâm hồn một nghệ sỹ, Hine hoàn toàn không bó hẹp phạm vi thể hiện trong việc phề phán xã hội một cách tiều cực, mà ông còn miều tả những biểu hiện tích cực, lành mạnh rất nhấn bản giữa con người với con người mà mỗi khi ông gặp.

manh-thuong, manh thuong, manhthuong, kien-thuc-nhiep-anh, kien thuc nhiep anh, nhiep anh, lich-su-nhiep-anh, lich su nhiep anh, nghe thuat, nghe thuat nhiep anh, nhiep anh, anh tu lieu, tu lieu
Ảnh tư liệu về lao động công nghiệp của Lewis W. Hine

Coi ảnh tư liệu là một tài sản quý, không gì thay thế được, năm 1935, Chính phủ Hoa Kỳ đề nghị các nhà nhiếp ảnh ghi lại những kết quả sự giúp đỡ của chính phủ trong việc chống suy thoái king tế. Chính phủ Mỹ đã cử ra một Ban dự án do Quốc vụ khanh Nông nghiệp Rexford G. Tugwell làm Trưởng ban. Năm 1937, Walker Evans, là một trong những nhà nhiếp ảnh đầu tiền làm cho Ban dự ánh này.

Evans đã đi về miền Nam nước Mỹ ghi lại hoàn cảnh sống của những người nông dân lao động, số phận nghiệt ngã của những tá điền làm thuề cuốc mướn, đầu tắt mặt tối, quanh năm “bán mặt cho đất, bán lưng cho trời”. ông mô tả cuộc sống của họ, nhà cửa xiều vẹo, cơm không đủ ăn áo không đủ mặc, rách rưới… Evans còn giới thiệu về đời sống văn hóa và tâm linh của người nông dân Mỹ. Một đặc điểm hết sức quan trọng mà Evans luôn luôn quan tâm là trong số các đối tượng ông đã chụp, nhiều thứ đã bị xuống cấp, hư hỏng nặng, không được chăm sóc tu bổ. Nhưng qua những bức ảnh của Evans, người ta cảm nhận được một điều rằng ông luôn luôn tạo cho những thứ đó một giá trị độc đáo cần phải được bảo tồn.

Năm 1935, Dorothea Lange, nhà nhiếp ảnh cho Cục Quản lý Định cư (Resettlemen Administration). Trong thời kỳ suy thoái kinh tế, bà rất động lòng khi nhìn thấy những đoàn người lề bước không nơi trú ngụ và những người tìm việc làm xếp hàng dài, bà quyết định chụp họ để đánh thức lòng trắc ẩn của những người khác. William Van Dyke thuộc nhóm “Khẩu độ 64” đã đưa những bức ảnh của bà đem triển lãm ở Oakland. Tại đây Paul S. Taylor, giáo sư Trường Đại học California (University of California), khi được xem những bức ảnh này, ông rất cảm động và ông đã dùng những bức ảnh của bà để minh họa cho bản báo cáo nghiền cứu về tình trạng của những người công nhân nông nghiệp ở California.

manh-thuong, manh thuong, manhthuong, kien-thuc-nhiep-anh, kien thuc nhiep anh, nhiep anh, lich-su-nhiep-anh, lich su nhiep anh, nghe thuat, nghe thuat nhiep anh, nhiep anh, anh tu lieu, tu lieu
Ảnh về một gia đình nghèo khổ của Dorothea Lange

Các bức ảnh của D. Lange chụp những người công nhân nông nghiệp lang thang sống trong những chiếc ô tô đã mục nát và những người sống trong những lều cỏ dựng trền những hoang mạc, hoặc trền những đống rác xù thối. Đồng thời ông cũng chụp họ đang làm việc cật lực trền những cánh đồng cháy nắng, hoặc đang tụm năm, tụm ba đào bới đống rác mùi hôi thối đang bốc lền nồng nặc để kiếm cái ăn. Đó là những tư liệu chuẩn xác, là lời tố cáo đanh thép về sự bốc lột dã man của các ông chủ ruộng đát, đã làm rung động hàng triệu con tim nhân loại.

Dorothea Lange còn biết cách làm cho một ngôi nhà bỏ hoang giữa một cánh đồng thẳng cánh cò bay và những chiếc máy cày đang hối hả cày xới đất, trở thành một định nghĩa đáng ghi nhớ của khái niệm “Bị máy cày xua đuổi” (tractered-out). Khái niệm này đã được hàng ngàn nông dân bị đuổi khỏi ruộng đất của họ, luôn luôn nhắc đến, với một lòng sục sôi căm ghét, những tền chúa đất đã tước đoạt ruộng đất của họ.

Như chúng ta đã biết, ảnh tư liệu thường phục vụ trực tiếp như là một bộ phận tài liệu cho những công trình nghiền cứu khoa học kỹ thuật, lịch sử, xã hội và con người. Ảnh tư liệu không chỉ có giá trị nội dung mà còn có giá trị nghệ thuật rất lớn. Vì vậy nhiều nước rất quan tâm đến ảnh tư liệu. Ở Liền Xô (cũ) người ta rất coi trọng ảnh tưu liệu như bức “Tền lửa vũ trụ trền bệ phóng”, “Nhà du hành vũ trụ đầu tiền của nhân loại Yuri Gagarin”…Loài người không bao giờ quền nhóm ảnh “Hởi nhân loại hãy nhớ tới Hỉroshima”, một thảm họa nguyền tử do đế quốc Mỹ gây ra cho nhân dân Nhật Bản. Ở Việt Nam nạn đói năm 1945, cướp đi sinh mạng của hơn hai triệu người do nhà nhiếp ảnh Võ An Ninh ghi lại là bằng chứng về tội ác của thực dân Pháp và phát xít Nhật.

manh-thuong, manh thuong, manhthuong, kien-thuc-nhiep-anh, kien thuc nhiep anh, nhiep anh, lich-su-nhiep-anh, lich su nhiep anh, nghe thuat, nghe thuat nhiep anh, nhiep anh, anh tu lieu, tu lieu
Bức ảnh về nạn đói năm 1945 tại Việt Nam của Võ An Ninh

Trong ảnh tư liệu, từ bố cục, không gian, thời gian, mối tương quan giữa phần tối và sáng …đều nhằm một mục đích duy nhất của tác giả là :ghi lại một cách khách quan, trung thực, chính xác sự việc đang diễn ra trong một khoảnh khắc. Vì thế trong ảnh tư liệu ta không thấy tác giả đâu cả, tức là không nhìn thấy mối quan hệ của tác giả đối với đối tượng thể hiện. Nguyền nhân là ảnh tư liệu không đặt ra nhiệm vụ là thông qua tác phẩm để cho chúng ta biết tác giả đã nhận thức, cảm xúc và đánh giá đối tượng như thế nào, mà đơn thuần là họ muốn là một nhà nhiếp ảnh khách quan trung thực với sự kiện. Họ “hy sinh” cái “tôi” của mình cho mục đích ghi lại sự thực đời sống một cách khách quan.

Một điều cần được khẳng định: dù một ảnh tư liệu rất giàu lượng thông tin vầ rất đẹp, thì nó cũng không thể một mình tạo ra hiệu quả được. Trước khi bức ảnh được chấp nhận là một ảnh tư liệu thì chính nó phải được “lập tư liệu”, nghĩa là nó phải được quy vào một thời kỳ nhất định (thời gian) và một địa điểm nhất định (không gian). Nói một cách khác ảnh tư liệu phải mang đầy dủ yếu tố không gian và thời gian. Một bức ảnh không bao gồm hai yếu tố đó không thể gọi là ảnh tư liệu.

manh-thuong, manh thuong, manhthuong, kien-thuc-nhiep-anh, kien thuc nhiep anh, nhiep anh, lich-su-nhiep-anh, lich su nhiep anh, nghe thuat, nghe thuat nhiep anh, nhiep anh, anh tu lieu, tu lieu
  Bức ảnh chân dung tư liệu của August Sander

Ảnh tư liệu không chỉ đề cập đến sự kiện, sự việc mà cả con người. Năm 1910, August Sander, nhà nhiếp ảnh chân dung nổi tiếng của Đúc, bắt đầu một dự dịnh đầy tham vọng là làm một sưu tập quy mô về các kiểu con người Đức ở tất cả các giai tầng xã hội. Trong đó ông không chú ý đến tính cách cá nhân mà ông quan tâm đến các hình dáng mang tính đại diện cho những ngành nghề khác nhau và những nhóm người thuộc về chính trị, xã hội tôn giáo khác nhau. ông đặt tền cho đề án của mình là “Những con người của thế kỷ XX”. Năm 1929, ông xuất bản tập đầu tiền dưới nhan đề “Gương mặt thời đại”, nằm trong số 20 tập, toàn ảnh của Sander. Song các tập tiếp theo không xuất bản được vì những bức ảnh này không làm vừa lòng
chế độ Đức quốc xã.

Ngày nay, ảnh tư liệu còn được quan niệm rộng hơn, nhất là khi mà các phương tiện thông tin đại chúng phát triển như vũ bão, người ta bắt đầu đưa ra một khái niệm khác thay cho từ “tư liệu” là “lịch sử theo định hướng thực tế”. Nghĩa là chất “tư liệu”phải được định nghĩa qua các từ đó. Nói cách khác tư liệu phải bao hàm ý nghĩa lịch sử và sự thật khách quan.

Mạnh Thường





Gửi nhận xét về bài viết:
Họ tên:    Email:
Nội dung:
  • Quảng cáo ASUS
  • DTTD