Cách mạng 4.0

(ĐTTD) Cách mạng 4.0, Công nghệ 4.0, nền kinh tế 4.0... đang trở nên phổ cập trên các phương tiện thông tin đại chúng cũng như cuộc sống hàng ngày. Tuy nhiên hiểu về 4.0 ra sao dường như mỗi người một khác.

Ba cuộc Cách mạng trước đây là gì?

Thực tế, trước đây người ta chỉ xác định Cách mạng công nghiệp là quá trình chuyển đổi mạnh mẽ từ sản xuất nhỏ lẻ sang sản xuất hàng loạt với sự trợ giúp của máy móc, diễn ra vào khoảng từ nửa cuối thế kỷ XVIII, bắt đầu từ châu Âu. Chỉ mới đây, khái niệm Cách mạng công nghiệp mới được phân chia ra thành các giai đoạn và đương nhiên việc này cũng chỉ mang tính chất tương đối, được nhiều chuyên gia đồng thuận, chứ không mang tính thống kê chính xác.

Cuộc cách mạng lần thứ nhất được đánh dấu bằng sự chuyển đổi từ phương pháp sản xuất thủ công sang máy móc cùng với việc sử dụng động cơ hơi nước. Tuy dùng từ “Cách mạng” nhưng đây là quá trình chuyển đổi kéo dài trong nhiều chục năm chứ không phải ngày một ngày hai. Hệ quả của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ nhất, còn được gọi là Cách mạng cơ khí, giúp định hình các ngành công nghiệp như dệt may, khai khoáng, luyện kim... cũng như hình thành các quan hệ sản xuất mới, các tầng lớp mới và định chế xã hội hoàn toàn mới so với trước. 

Cuộc cách mạng công nghiệp thứ 2, còn được gọi là Cách mạng công nghệ, “bùng nổ” từ giữa thế kỷ XIX và kéo dài tới thập niên 1920, với sự bùng nổ của năng lượng điện, dầu mỏ, đường sắt và điện báo. Các bước nhảy vọt về Năng lượng, Thông tin và Giao thông đã tạo nên một thời kỳ kinh tế phát triển vượt bậc.

Cách mạng công nghiệp lần thứ ba, hay Cách mạng kỹ thuật số, được coi là bắt đầu từ khoảng giữa thế kỷ XX, khi toàn cầu bước vào giai đoạn tăng trưởng kinh tế vượt bậc sau các cuộc thế chiến I, II cũng như cuộc Đại suy thoái thập niên 1930. Trong giai đoạn này, máy móc đã dần thay thế sức người, máy tính và công nghệ thông tin đã “can thiệp” rất sâu vào đời sống xã hội.

Bước sang thế kỷ XX, các tác động của Cách mạng số vẫn đang tiếp diễn, nhưng người ta đã nhận thấy một sự thay đổi lớn từ các công nghệ mới có thể khiến xã hội loài người chuyển sang một giai đoạn phát triển mới. Đây chính là manh nha của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư hay còn được gọi là Cách mạng 4.0.

Cách mạng 4.0: Công nghệ hay Công nghiệp?

Hiện nay, người Việt chúng ta rất sính dùng từ 4.0: Công nghệ 4.0, Cách mạng công nghệ 4.0, Nền kinh tế 4.0... tuy nhiên, trên thế giới người ta dùng từ Cách mạng công nghiệp 4.0 (Fourth Industrial Revolution - 4IR) hay đơn giản hơn là Công nghiệp 4.0 (viết tắt là I4.0 hoặc I4).

Thuật ngữ "Công nghiệp 4.0 - Industrie 4.0" lần đầu tiên xuất hiện trong một dự án chiến lược công nghệ cao của Chính phủ Đức, nhằm thúc đẩy máy tính hóa sản xuất vào năm 2011. Thuật ngữ này sau đó được giới thiệu công khai tại Hội chợ Hannover và nhanh chóng lan tỏa ra toàn cầu và được “nâng cấp” lên tầm một cuộc Cách mạng.

Cũng giống như các Cuộc cách mạng công nghiệp trước, hoàn toàn không có định nghĩa thống nhất về I4.0 (I4 hay 4IR) và cũng không ai có thể đưa ra mô hình chính xác và bao hàm hết ảnh hưởng của nó. Tạm hiểu một cách đơn giản, kế thừa toàn bộ di sản của các cuộc cách mạnh trước đó, I4 sẽ nâng tầm công nghệ kỹ thuật số lên một cấp độ hoàn toàn mới với sự trợ giúp của kết nối toàn thể trên không gian mạng.

Nhờ các tiến bộ khoa học và công nghệ mới, I4 cung cấp một cách tiếp cận toàn diện hơn, liên kết và toàn diện hơn cho sản xuất cũng như đời sống. Về bản chất, I4 là xu hướng tự động hóa và trao đổi dữ liệu, các quy trình sẽ liên tục được cập nhật và tự hoàn thiện. I4 giúp tạo ra các nhà máy thông minh, sản phẩm thông minh, dịch vụ thông minh và kèm theo rất nhiều ảnh hưởng nữa mà chúng ta chưa thể tiên đoán được. 

Hiện nay, các quốc gia trên toàn cầu đều đã nhận thấy xu hướng không thể đảo ngược của I4, và tùy theo tình hình thực tế, năng lực thực tế (về tài chính, hạ tầng, nhân lực...) mà họ chọn cách tiếp cận nào. Tuy nhiên, có một số nguyên tắc được xác định là không thể thiếu đối với nền công nghiệp 4.0:

Kết nối: trong tương lai gần, tất cả các máy móc thiết bị, kể các các vật dụng cá nhân, và con người đều được kết nối và giao tiếp với nhau mọi lúc mọi nơi thông qua Internet. Việc toàn cầu đang gấp rút triển khai mạng 5G cũng như các dự án phủ kín Wi-Fi cho cả những vùng xa xôi nhất trên trái đất là tiền đề để kết nối vạn vật, tạo nên một thế giới kết nối hoàn toàn mới.

Dữ liệu lớn và Điện toán đám mây: Dữ liệu lớn (Big Data) và các phép phân tích logic luôn là cốt lõi của I4. Bên cạnh đó, điện toán đám mây sẽ giúp lưu trữ an toàn, độ bảo mật cao và xử lý thuận tiện cho tất cả các thành phần tham gia.

Cảm biến thông minh và Trí tuệ nhân tạo: Cảm biến và các thiết bị đo lường thông minh sẽ cho phép tự giám sát và tiến tới tự cấu hình để phù hợp nhất với hoàn cảnh và công việc. Bên cạnh đó, trí tuệ nhân tạo (AI) và Máy học (machine learning) sẽ giúp máy móc và các công cụ trở nên thông minh hơn sau quá trình làm việc và khai thác.

Minh bạch thông tin: sự minh bạch và kết nối liên thông cho phép luồng thông tin thông suốt, các dữ liệu được cập nhật trong thời gian thực từ tất cả các điểm thu thập. Các dữ liệu sẽ được phân tích, xử lý và đưa ra các quyết định có lợi nhất. Đây được coi là quyết định phi tập trung - các hệ thống vật lý mạng tự đưa ra quyết định và thực hiện các nhiệm vụ của chúng một cách tự chủ nhất có thể. Chỉ trong trường hợp ngoại lệ, khi các mục tiêu xung đột thì nhiệm vụ mới được giao cho cấp cao hơn giải quyết.

Các nguyên tắc khác: Ngoài ra, sẽ còn một loạt các yêu cầu khác mà chúng ta phải thỏa mãn một khi hướng đến I4, đặc biệt là việc chuẩn bị hạ tầng kỹ thuật, nhân lực và pháp lý cho phù hợp để có thể phát huy mạnh nhất các lợi ích mà I4 có thể đem lại.

Lợi ích hiển hiện - Thách thức chưa lộ hết

Lợi ích của cuộc cách mạng I4 bất cứ ai trong chúng ta ít nhiều đều có thể mường tượng được. Trên thực tế, tác động của I4 cũng đã hiện diện trong đời sống xã hội ngay từ bây giờ. Nếu chỉ vài năm trước đây, điện thoại thông minh còn là một món đồ “trang sức hi-tech” thì bây giờ đã trở nên phổ cập; mua sắm online đã “tràn về” các miền quê... Để đón đầu và đồng hành cùng I4, không chỉ ở cấp độ quốc gia mà mỗi cơ quan, mỗi doanh nghiệp, mỗi cá nhân đều phải sẵn sàng tâm thế đón nhận sự đổi mới, và ở mức độ nào đó còn phải tự đổi mới cho phù hợp.

Không khó hình dung, để đáp ứng được những yêu cầu cơ bản của I4 chúng ta sẽ có rất nhiều việc phải làm:

Đầu tư hạ tầng kỹ thuật luôn đòi hỏi chi phí cực lớn, thời gian dài và bên cạnh đó còn có nguy cơ trở thành lạc hậu ngay khi dự án còn chưa được khánh thành, nếu lựa chọn sai công nghệ, quy mô hay thời điểm. Đây thực sự là một thách thức cực kỳ lớn, nhất là đối với các quốc gia đang phát triển, các doanh nghiệp có tiềm lực kinh tế chưa đủ mạnh. 

Song song với hạ tầng, việc đào tạo nhân sự có trình độ khoa học kỹ thuật để đảm bảo khai thác và vận hành các công nghệ mới cũng không hề đơn giản. Việc này đòi hỏi chi phí lớn, thời gian dài và đặc biệt là định hướng đúng. Nếu chúng ta chọn sai hướng đào tạo thì nguy cơ cả một thế hệ sẽ bị đi lạc đường, hậu quả sẽ vô cùng nghiêm trọng.

Nguy cơ xảy ra gián đoạn vì các lý do kỹ thuật cũng sẽ cực kỳ cao. Khi cả nền kinh tế lẫn công nghiệp đều được kết nối và vận hành thống nhất như một hệ sinh thái thì mỗi trục trặc ở bất kỳ công đoạn hay vị trí nào cũng có thể gây ảnh hưởng lớn, thậm chí rất lớn đến toàn bộ hệ sinh thái. Chưa hết, khi toàn bộ cuộc sống của chúng ta phụ thuộc vào công nghệ thông tin thì nguy cơ bị tấn công mạng từ bên thứ ba bất kỳ (có thể là khủng bố, các thế lực thù địch hoặc hacker đơn thuần) đều cực kỳ nguy hiểm.

Ở góc độ quản lý, các nhu cầu mới đặt ra chắc chắn sẽ đặt các nhà làm luật cũng như thừa hành luật phải “vắt chân lên cổ” mới hòng theo kịp. Các khung pháp lý mới cần phải được xây dựng, các định chế mới cần phải được hình thành, và trên hết, bộ máy chính quyền với toàn bộ nhân sự bắt buộc phải tự cách mạng hóa, tự đổi mới. Đây sẽ là một quá trình thay đổi đầy khó khăn và thậm chí là đau đớn. Sẽ có một bộ phận (không nhỏ) nhân sự sẽ bắt buộc phải bị đào thải vì không đáp ứng được các yêu cầu mới – đó là kịch bản hoàn hảo, còn ở chiều ngược lại, nếu bộ máy quan liêu không chịu đổi mới thì chính Cách mạng I4 sẽ bị bóp chết từ trong trứng! 

Về mặt xã hội, thách thức đầu tiên mà I4 tạo ra sẽ là sự phân tầng mạnh nhất từ trước tới nay. Sẽ chỉ có một nhóm nhỏ người có khả năng đáp ứng và hòa nhập ngay lập tức với các xu hướng mới. Đại bộ phận sẽ phải tự nâng cấp cả về mặt nhận thức lẫn tri thức để có thể theo kịp thời đại I4 và một bộ phận không nhỏ chắc chắn sẽ bị “rớt ra khi con tàu Cách mạng”. Đây sẽ là thách thức không nhỏ, đòi hỏi không chỉ các chính phủ mà mọi tổ chức và toàn xã hội phải quan tâm.

Khi quá trình sản xuất được tối ưu hóa và robot hóa, một số lượng lớn người lao động (không chỉ lao động thủ công) sẽ bị sa thải. Và cho dù có được hưởng bảo hiểm xã hội hay được bồi thường các khoản tiền lớn đi nữa, họ vẫn cần tìm được việc làm mới. Đây là bài toán mà chưa có một chính phủ nào, kể cả các cường quốc công nghiệp, dám tuyên bố đã có lời giải đáp.

Làm gì để đón I4.0?

Về mặt các cá nhân, công nghệ mới sẽ đem lại vô số tiện ích nhưng đồng thời cũng khiến người bị rơi vào bẫy “mạng nhện vô hình”. Con người sẽ trở nên quá phụ thuộc vào máy móc và trí tuệ nhân tạo. Việc liên tục được (hay bị) giám sát bởi máy móc, từ đồng hồ thông minh, điện thoại thông minh, xe thông minh, tủ lạnh thông minh, bếp nấu thông minh cho tới máy giặt thông minh và cả WC thông minh... cũng đem đến những sự khó chịu nhất định chứ không hoàn toàn là cảm giác hưởng thụ. Ta chưa thể dự đoán xung đột giữa con người và máy móc thông minh sẽ xảy ra theo kịch bản nào. Ví dụ bạn sẽ phản ứng ra sao khi muốn uống nước ngọt nhưng tủ lạnh không chịu mở vì hôm đó bạn đã tiêu thụ quá số nước ngọt quy định? Hay sẽ hành xử thế nào nếu muốn đi dạo ngoại ô mà xe ô tô không chịu chạy vì cho rằng thời tiết sẽ ảnh hưởng xấu tới sức khỏe của bạn, hay đơn giản là vì hôm đó bạn chưa ngủ đủ thời gian so với yêu cầu? 

Đặc biệt, việc bảo mật và chia sẻ các thông tin cá nhân sẽ là một vấn đề cực kỳ... khó dự đoán. Cách đây khoảng hai chục năm, khi điện thoại và các thiết bị khác còn chưa được gắn mác thông minh, điện toán đám mây mới chỉ đang ở mức như màn sương mỏng, camera an ninh mới chỉ có tại các địa điểm xung yếu nhất thì người ta đã tìm ra các cách khai thác tối đa dữ liệu cá nhân. Dựa trên số liệu mua sắm tưởng chừng vô hại thể hiện trong thẻ tích điểm dành cho khách hàng thân thiết ở một siêu thị, người ta có thể phân tích và đưa ra các kết quả tương đối chính xác về thói quen tiêu dùng, mức độ tiêu thụ thực phẩm và từ đây dự đoán được mức thu nhập, sở thích mua bán… và thậm chí là cả các căn bệnh bạn sẽ mắc phải trong tương lai! Ngày nay, với một số lượng dữ liệu khổng lồ (mà chúng ta tự nguyện hoặc không tự nguyện cho phép thu thập) thì việc dựng lên chân dung 360 độ của mỗi cá nhân chỉ trong vòng 30 giây theo đúng nghĩa đen. Tất cả các chỉ số từ thu nhập, tiêu dùng, sở thích cá nhân, thói quen sinh hoạt… và thậm thí cả những chuyện thâm cung bí sử mà ngay bản thân cũng không nhớ rõ đều sẽ được máy tính “đào lên” khi có yêu cầu.

Bạn có thể tưởng tượng, nếu kho dữ liệu toàn diện về sức khỏe và hoàn cảnh của bạn rơi vào tay một bác sĩ công tâm thì bạn sẽ nhận được những chỉ dẫn và tư vấn tận tình nhất. Nhưng nếu đó là một bác sĩ xấu tính thì bạn rất dễ bị lợi dụng, thao túng và sẽ còn tệ đến mức nào nữa nếu thông tin bị rơi vào tay tội phạm hoặc tổ chức tội phạm?

Việc sống trên thế giới ảo cũng sẽ làm thay đổi con người ta một cách chóng mặt. Ngay tại thời điểm này, dù không chơi game online, không đào tiền ảo thì bạn vẫn đang “ảo hóa” nhiều hơn khi tham gia các diễn đàn, giao lưu bằng mạng xã hội, hội họp từ xa, đi chợ online, xem TV trực tuyến... Ngoài các tiện ích trước kia không thể có, cuộc sống ảo cũng đem lại những bất tiện đáng kể, thậm chí tiềm ẩn nhiều nguy cơ mà nếu không dự đoán được trước rất có thể ta sẽ bị sốc, thậm chí là sang chấn tâm lý khi gặp phải những rủi ro phát sinh trên mạng. Người dùng không chỉ dễ bị rò rỉ thông tin, bị đánh cắp dữ liệu hay thậm chí bị đánh hội đồng hoặc tẩy chay trên mạng mà còn rất dễ bị dụ dỗ, lôi kéo hoặc đến mức bị tẩy não mà hoàn toàn không hề hay biết. 

Rất may, I4 không phải là một cuộc cách mạng bùng nổ ngay lập tức, nó đến rất nhanh nhưng đủ thời gian để cho bạn làm quen và thích ứng. Để có thể vừa tận dụng những lợi ích do I4 đem lại đồng thời tránh được các rủi ro không mời mà đến, bạn luôn cần phải cập nhật thông tin, tự nâng cao năng lực bản thân, làm quen với các công nghệ mới. Mặt khác, bạn cũng cần giữ sự tự tin, không cần quá chạy đua theo công nghệ hay tiện ích quá mới mà cần có sự đo đếm, đánh giá và tìm các giải pháp phù hợp nhất với mình. Và luôn luôn ý thức rằng, vấn đề bảo mật thông tin phải luôn được đặt lên hàng đầu.

Tạp chí Điện tử Tiêu dùng số 184